फक्त दिवाळीलाच का दिला जातो बोनस, काय आहे त्याची संपूर्ण कहाणी?
संपूर्ण भारतात सध्या दिवाळीच्या खरेदीचा उत्साह आहे. विविध उत्पादने बनवणाऱ्या कंपन्यांनी विविध प्रकारच्या ऑफर्स सुरू केल्या आहेत. आता धनत्रयोदशीला देशभरात कोट्यवधींच्या वस्तूंची विक्री होणार आहे. का नाही होणार, कारण या दरम्यान काही जास्तीचे पैसे नोकरदारांच्या खिशात येतात.
खासगी क्षेत्रातील कंपन्यांपासून ते सरकारी कंपन्यांपर्यंत आणि केंद्र आणि राज्य सरकारही त्यांच्या कर्मचाऱ्यांना दिवाळीत बोनस देतात, ज्यासाठी कर्मचारी वर्षभर प्रतीक्षा करतात. पण तुम्हाला माहीत आहे का बोनस फक्त दिवाळीलाच का दिला जातो? त्याची संपूर्ण कथा जाणून घेण्याचा प्रयत्न करूया.
नोकरदार कर्मचाऱ्यांसाठी दरवर्षी दिवाळीचा महिना खूप खास असतो. सर्व कर्मचारी मोठ्या उत्साहाने बोनसची वाट पाहत असतात. 1965 मध्ये बोनस पेमेंट कायदा मंजूर झाल्यानंतर स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने बोनसला कायदेशीर मान्यता दिली. या कायद्यामुळे कंपन्यांना त्यांच्या कर्मचाऱ्यांना दिवाळी बोनस देणे बंधनकारक झाले आहे. मात्र, ते खूप आधी सुरू झाले होते.
भारतात ब्रिटीश राजवट सुरू होण्यापूर्वी सर्व संस्था आणि संघटनांकडून सर्व कर्मचाऱ्यांना साप्ताहिक वेतन दिले जात होते. याचा अर्थ एका वर्षात कर्मचाऱ्यांना 52 पगार मिळायचे, म्हणजे 13 महिन्यांच्या पगाराएवढे. ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीचा अंमल सुरू झाल्यावर इंग्रजांनी मासिक वेतन देण्यास सुरुवात केली. म्हणजेच दर महिन्याला चार आठवड्यांचा पगार आणि अशा प्रकारे केवळ 48 आठवड्यांचा पगार मिळू लागला आणि चार आठवड्यांचा पगार बुडाला.
ब्रिटीशांची नवीन प्रणाली लागू झाली, परंतु लवकरच कर्मचाऱ्यांच्या लक्षात आले की ते त्यांचे नुकसान आहे. पूर्वी 52 आठवड्यांचा पगार होता, तर नवीन प्रणालीमध्ये फक्त 48 आठवड्यांचा पगार मिळत आहे. यावर लोकांनी या व्यवस्थेला विरोध सुरू केला. हा विरोध पाहून 1940 साली ब्रिटीशांनी अशी व्यवस्था केली की 13व्या महिन्याचा पगार कर्मचाऱ्यांना दिवाळीला दिला जाईल, कारण हा भारतातील सर्वात मोठा सण आहे.
इंग्रजांच्या गुलामगिरीतून देश स्वतंत्र झाला, तेव्हा हा 13वा पगार दिवाळी बोनस म्हणून ओळखला जाऊ लागला. तथापि, स्वतंत्र भारतात, अनेक कंपन्या त्यांच्या कर्मचाऱ्यांना 13व्या महिन्याचा पगार बोनस म्हणून देत नसल्याचे सरकारला समजले. यासाठी 1965 साली नवीन कायदा आणण्यात आला. या वर्षी लागू झालेल्या पेमेंट ऑफ बोनस कायद्यानुसार कर्मचाऱ्यांना त्यांच्या पगाराच्या किमान 8.33 टक्के रक्कम बोनस म्हणून देणे बंधनकारक करण्यात आले आहे. तेव्हापासून ही व्यवस्था सुरू आहे.
मात्र, आजच्या काळात अनेक कंपन्या धूर्त आहेत. एक, ते बोनसला कॉस्ट टू कंपनी (CTC) चा एक भाग बनवतात. तसेच, तो कर्मचाऱ्यांच्या वार्षिक कामगिरीशी निगडीत आहे. बोनस देण्याचा विचार केला, तर कर्मचाऱ्यांची कामगिरी कमकुवत आहे किंवा ते अजिबात काम देत नाहीत, असे सांगून ते खूपच कमी म्हणजे 8.33 टक्क्यांहून कमी बोनस देतात. या प्रणालीनुसार कर्मचाऱ्यांना किमान 8.33 टक्के बोनस मिळायला हवा. यानंतर कंपन्या कामगिरीच्या आधारावर कोणतीही व्यवस्था करू शकतात.
